* ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ, Η ΠΑΤΡΙΔΑ ΚΑΙ Η ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΣΤΑΘΗΚΑΝ ΠΑΝΤΑ ΕΜΠΟΔΙΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ – Μνήμη Παύλου Μάτεσι

ΚΡΕΜ ΜΠΟΡΝΤΟΥΡΑ

[Δέκα χρόνια πρίν, ὃταν ὀργάνωναν τήν Πολιτιστική Ὀλυμπιάδα στήν Ἀθήνα, ἓνα ἀπό τά σχέδια ἀφοροῦσε τήν προβολή τῆς νεοελληνικῆς δραματουργίας στό Ἐξωτερικό. Συγκροτήθηκε ἐπιτροπή ἐπιλογῆς θεατρικῶν κειμένων, ἡ ὁποία ἐπέλεξε κείμενα καί καλοπληρώθηκε γιά τή δουλειά της. Πολλά ἀπό τά κείμενα αὐτά μεταφράστηκαν καί οἱ μεταφραστές καλοπληρώθηκαν ἐπίσης. Ἡ τελική καί σημαντικότερη φάση τοῦ σχεδίου προέβλεπε χρηματοδότηση ἀπό τό ἑλληνικό Ὑπουργεῖο Πολιτισμοῦ τοῦ 50% τοῦ κόστους κάθε παράστασης πού θά ἀνέβαινε σέ ξένο θέατρο. Αὐτή ἡ φάση δέν πραγματοποιήθηκε ποτέ – ἀπ’ ὃσο γνωρίζω. Ὁ σκοπός δέν ἐπετεύχθει παρά τά ἑκατομμύρια πού ξοδεύτηκαν. (Ἡ Ἑταιρεία τῶν Ἐλλήνων Θεατρικῶν Συγγραφεών διαθέτει ὃλα τά οἰκονομικά στοιχεῖα.)

Εἶχα προτείνει, τότε, τή σκηνοθεσία τοῦ Πρός Ἐλευσίνα τοῦ Παύλου Μάτεσι σέ κάποιο θέατρο τοῦ Μπιλμπάο τῆς Χώρας τῶν Βάσκων. Συνάντησα τόν Παῦλο Μάτεσι καί μιλήσαμε γι’ αυτήν τήν πιθανότητα, ἡ ὁποία, τελικῶς, δέν πραγματοποιήθηκε.
Ἀνάμεσα στά δῶρα πού μοῦ ἒδωσε ὁ Παῦλος Μάτεσις ἦταν καί τό κείμενο πού ἀκολουθεῖ. Ἀποτελεῖ ὁμιλία πού εἶχε δώσει ἐκείνη τή χρονιά στή Φλωρεντία τῆς Ἰταλίας. Ὁ τίτλος της εἶναι:]

Τό σημερινό πρόσωπο τῆς ἑλληνικῆς γραφῆς

Γιά νά μιλήσουμε γιά τή σημερινή ἑλληνική λογοτεχνία, πρέπει πρῶτα νά θυμίσουμε ὃτι ἡ ἑλληνική γλώσσα, ὡς γραφή καί ὡς λαλιά, ἒχει ὑποστεῖ τεράστειες μεταβολές μέσα σέ ἓναν περίπου αἰώνα. Μέ ἀφετηρία τῆν ἀρχαία γλώσσα, δημιουργήθηκε πρῶτα ἡ λεγόμενη “καθαρή”, “καθαρεύουσα”, λογία γλώσσα στή γραφή. Πολλοί ὑπερπατριῶτες τῆς ἐποχῆς ὀνειρεύτηκαν τήν ἐπιστροφή στήν γλώσσα τοῦ Ὁμήρου. Τό ὂνειρο βέβαια ἦταν γελοία ματαιοπονία, ἐμπόδισε ὃμως σημαντικά τήν ἐξέλιξη τῆς γλώσσας. Ὁρισμένοι ὂντως σπουδαῖοι συγγραφεῖς μας τοῦ 19ου μέ ἀρχές τοῦ 20ου αἰώνα πού ἒγραψαν στήν “Καθαρεύουσα” σήμερα εἶναι ἀπρόσιτοι γιά τή νεολαία μας, ἀκόμη καί γιά τούς σπουδαστές τῶν πανεπιστημίων. Οἱ συγγραφεῖς αὐτοί εἶναι αἰχμάλωτοι τῆς γλώσσας τους. Ἡ μετάφραση τῶν ἒργων τους εἶναι ματαιοπονία, διότι ἒτσι θά καταστρεφόταν τό ὓφος/στύλ, τό ὁποῖο ἀποτελεῖ περίπου τό 60% τῆς ἀξίας αὐτῶν τῶν ἒργων. Σέ ὁρισμένες χῶρες τῆς Εὐρώπης ἒχουν μεταφραστεῖ μερικά ἀπό τά ἒργα αὐτά. Τό ἀποτέλεσμα ἦταν ἀρνητικό. Τό ἀστεῖο εἶναι πώς ὁρισμένα ἀπό τα ἒργα αὐτά μεταφράστηκαν στήν Ἑλλάδα, στά σημερινά Ἑλληνικά. Ἡ ἀπόπειρα ἦταν, φυσικά, ὂλεθρος.

Σήμερα ἡ γλώσσα αὐτή ἒχει ἁπλοποιηθεῖ. Αὐτό εἶναι καί καλό καί κακό. Πάντως δέν ὑπάρχει διάσταση ἀνάμεσα στήν ὁμιλουμένη καί στή γραφόμενη γλώσσα.

Στήν Ἑλλάδα, ἡ Μουσική, ὁ Χορός, ἡ Ζωγραφική, γενικά δέν εὐδοκίμησαν. Εἰδικά ἡ Μουσική παρέμεινε στό φολκλορικό ἐπίπεδο. Εὐδοκίμησε ὃμως ὁ λόγος.

Οἱ χῶρες πού ἒχουν διαταραγμένη πορεία Ἱστορίας, ἀπό ἐπαναστάσεις, πολέμους, Κατοχή, δικτατορίες καί ἐμφυλίους πολέμους ἒχουν διαταραγμένη λογοτεχνία. Ὁ λογοτέχνης ἐπιστρατεύεται/στρατεύεται νά ἀσχοληθεῖ μέ τίς πληγές καί τά προβλήματα τῆς χώρας του. Στή δική μας χώρα, ἡ Πατρίδα καί ἡ Θρησκεία στάθηκαν πάντα ἐμπόδια γιά τόν συγγραφέα. Ἐπειδή, πιστεύω, ὁ γνήσιος συγγραφέας δέν θέλει νά εἶναι Ἑ λ λ η ν α ς  ἢ Ἰ τ α λ ό ς, ἀλλά μόνο συγγραφέας. Πατρίδα καί Θρησκεία τοῦ συγγραφέα εἶναι μόνο ὁ ἑαυτός του. Πιστεύω πώς ἐπιδίωξη καί προνόμιο τοῦ δημιουργοῦ εἶναι νά ζεῖ σέ κατάσταση ἐξορίας μόνιμης, πράγμα πού τοῦ ἐξασφαλίζει τήν ὑπέροχη ἐλευθερία νά ἀσχοληθεῖ μέ τόν ἂνθρωπο καί μέ τόν ψυχισμό τοῦ ἀνθρώπου. 

Γιά τόν Ἓλληνα συγγραφέα, πρόσθετη παγίδα ἦταν πάντοτε ἡ “ἑλληνικότης”, λέξη πού θυμίζει τήν Italianita τοῦ Μουσσολίνι. Καί ἡ προπαγάνδα πώς ἡ ἀρχαία ἑλληνική κληρονομιά ἀνήκει μόνο στόν Ἑλληνα, δημιουργώντας ἒτσι ἓναν στεῖρο ἐθνικισμό. Ὃμως, τά μεγάλα ἐπιτεύγματα κάθε τόπου ἀνήκουν σ’ αὐτούς πού μποροῦν νά τ’ ἀγαπήσουν. Ὁ Εὐριπίδης, ὁ Καβάφης, ὁ Γκόγια, ὁ Ντα Βίντσι ἀνήκουν στίς πατρίδες τους ὃσο καί στόν ὑπόλοιπο κόσμο.

Στήν ἀρχή τοῦ 20ου αἰώνα παρουσιάζονται δύο κινήματα, μᾶλλον τά σημαντικότερα στή λογοτεχνία ἀπό τήν Ἀναγέννηση καί μετά: Ὑπερρεαλισμός καί Μοντερνισμός. Μέ αὐτά, ἡ σκέψη παγκοσμιοποιεῖται. Αὐτά τά δύο κινήματα γονιμοποίησαν καί τήν ἑλληνική γραφή τοῦ 20ου αἰώνα. Εἰδικά ὁ Ὑπερρεαλισμός στήν Ἐλλάδα πέρασε τήν παιδική του ἡλικία στήν ποίηση, καί ἀκολούθως ἐνσωματώθηκε/ἀφομοιώθηκε καί ἀναπτύχθηκε στό ἑλληνικό Θέατρο. Εἶναι λυπηρό ὃτι τό σημερινό θέατρό μας δέν εἶναι ἀκόμη γνωστό στήν Εὐρώπη. Ἡ πατριδολαγνεία, ἡ Πατρίδα, ἡ Θρησκεία, πού παρεμποδίζουν τή Λογοτεχνία καί τό Θέατρο, τώρα παραμερίζονται: οἱ μεγάλοι συγγραφεῖς τοῦ 20ου αἰώνα –Φῶκνερ, Τζόϋς, Μπέκετ, Κάφκα, Ἰονέσκο–, δέν χρησιμοποίησαν ποτέ αὐτά τά θέματα ὡς πρώτη ὑλη στό ἒργο τους. Κεντρικό τους θέμα εἶναι ὁ ἂνθρωπος καί ἡ ἀνθρώπινη ψυχή, τῆς ὁποίας τά βάθη δέν θ’ ἀνακαλύψουμε ποτέ, λέει ὁ Ἠράκλειτος.

Σήμερα στήν Ἐλλάδα ἡ συγγραφή/λογοτεχνία εἶναι περίπου μόδα. Πολλοί ἀργόσχολοι θεωροῦν τό γράφειν κάπως σάν οίκόσημο. Μία ἂλλη μερίδα νομίζει ὃτι λογοτεχνία εἶναι ἡ κατάθεση/ἒκθεση τῶν προσωπικῶν τους παθημάτων καί, σχεδόν, περιμένουν/προσδοκοῦν νά πάθουν κάτι γιά νά τό μεταποιήσουν ἀμέσως σέ κείμενο. Ἂλλοι συγγραφεῖς ἐπιμένουν στή ρεαλιστκή ἢ νατουραλιστική ἀπεικόνιση τῆς πραγματικότητας, εἲτε στήν καταγγελία κοινωνικῶν προβλημάτων. Ὃμως ὑπάρχει καί ἓνας ἀριθμός συγγραφέων πού ἀσχολοῦνται ὂχι μέ τά προσωπικά τους προβλήματα, ἀλλά μέ τόν ἂνθρωπο γενικότερα, σέ θέατρο, ποίηση, μυθιστόρημα. Μέσα σέ κλῖμα ὑπερρεαλισμοῦ, μαγικοῦ ρεαλισμοῦ καί τοῦ στοιχείου τοῦ παραλόγου, ἀγωνίζονται μέσα στόν χῶρο τῆς, κατά τή γνώμη μου, αὐθεντικῆς λογοτεχνίας. Δέν ὑπάρχει ἐδῶ ἀπομίμηση ὑπερρεαλισμοῦ ἢ μαγικοῦ ρεαλισμοῦ: ἁπλῶς πρόκειται γιά “συνάντηση”, γιά “διασταύρωση” τῶν δρόμων τους. Τά ἒργα τους διαπερνᾶ ἓνας ἀέρας παγκοσμιότητας. Βέβαια, ἐμένα δέν μου ἐπιτρέπεται νά κρίνω ἢ νά ἀποτιμήσω. ἐπειδή συμβαίνει νά ἐνέχομαι: γράφω θέατρο καί μυθιστόρημα.

Ἓνα πρόβλημα τῆς λογοτεχνίας μας ἦταν πώς ἡ ἲδια ἡ Ἑλλάς εἶχε προβάλει στήν ὑπόλοιπη Εὐρώπη μία ἐπιπόλαιη εἰκόνα τῆς φυσιογνωμίας της, φολκλορική, ἁπλοϊκή, γεμάτη ἀπό συρτάκι, τουρισμό καί Ζορμπᾶ. Εὐτυχῶς τά τελευταῖα χρόνια ἡ Εὐρώπη ἀρχίζει νά σχηματίζει ὀρθή γνώμη γιά τό πραγματικό πρόσωπο τῆς ἑλληνικῆς λογοτεχνίας, χάρη στά πολλά σύγχρονα κείμενά της πού γίνονται δεκτά μέ ἐγκώμια. Στήν Ἰταλία, θερμός ὑποστηρικτής καί συνήγορος τῆς ἑλληνικῆς λογοτεχνίας εἶναι ὁ κύριος Νικόλα Κροτσέτι. Οἱ ἐκδόσεις Crocetti, ἀπό χρόνια τώρα, ἐκδίδουν ἑλληνικά κείμενα. Εἶναι μιά γενναία προσπάθεια, ἀπό κάθε ἂποψη. Ἡ ἀνταπόκριση ἀπό τόν Τύπο καί τό ἀναγνωστικό κοινό ὑπῆρξε ἂλλοτε θερμή καί ἂλλοτε ἀνύπαρκτη. Ὃμως ὁ Νικόλα Κροτσέτι ἐμπιστεύεται τά ἒργα αὐτά καί πιστεύει ὃτι ὁ χρόνος εἶναι μέ τό μέρος τους. Ἀπομένει ἀκόμη νά γίνει γνωστό στόν τόπο σας καί τό σύγχρονο ἑλληνικό θέατρο, τό ὁποῖο, κατά τη γνώμη μου, διέρχεται τήν πλεόν σημαντική φάση του ἀπό τήν ἐποχή τοῦ Μένανδρου. Προσωπικά, χαίρω πού παρουσιάστηκε ἒργο δικό μου μέ τίτλο Ἐνοικιάζεται φύλακας ἂγγελος, πέρυσι στήν Φλωρεντία, στό φεστιβάλ Intercity, σέ μιά ἐξαιρετική παράσταση.

Σήμερα ὑπάρχει μιά διαρκής ἐπικοινωνία συγγραφέων μας καί ἀναγνωστικοῦ κοινοῦ μας μέ τήν ὑπόλοιπη λογοτεχνική παραγωγή, τῆς Δύσης κυρίως.

Ἡ προσωπική μου σχέση μέ τήν Ἰταλία: ἀγάπη. Συνήθως ἀγαπῶ ἀνθρώπους, πρώτη φορά ἀγάπησα τόπο – τή χώρα σας. Μοῦ δόθηκαν καί δύο βραβεῖα: τῶν ἑλληνοφώνων τῆς Κάτω Ἰταλίας, 1999, καί τό βραβεῖο ACEPSI, 2002.  Ἀδυνατῶ νά ἐννοήσω πῶς θά μποροῦσε νά εἶναι σήμερα ὁ Εὐρωπαϊκός πολιτισμός χωρίς τήν Ἰταλία. Θεωρῶ τή χώρα σας Μητέρα τῆς Εὐρώπης, καί θά ἢθελα νά εἶχα γεννηθεῖ ἐδῶ.

Εὐχαριστῶ.
Παῦλος Μάτεσις

Ὁ Παῦλος Μάτεσις πέθανε στίς 20 Ἰανουαρίου 2013.

ΛΑΖΟΣ, 10
Ὁ Βαγγέλης Λάζος καί ὁ Παῦλος Μάτεσις στά ἐγκαίνια τοῦ θρυλικοῦ βιβλιοπωλείου “Δωδώνη”, Ἀσκληπιοῦ 3, τό 1972. (Ἀρχεῖο Β. Λάζου)

ΚΡΕΜ ΜΠΟΡΝΤΟΥΡΑ
ΣΧΕΤΙΚΑ ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΑΤΑ

Η ΒΟΥΛΗ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΦΕΡΕΙ ΤΟ ΧΑΜΗΛΟ ΕΠΙΠΕΔΟ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗΣ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΩΝ. ΕΑΝ ΗΜΟΥΝ ΝΕΟΣ, ΘΑ ΑΛΛΑΖΑ ΥΠΗΚΟΟΤΗΤΑ.
* ΠΕΡΙ ΒΙΑΣ – 1: “ΘΕΟΣ” ΚΑΙ ΠΑΤΡΙΔΑ
ΚΡΕΜ ΜΠΟΡΝΤΟΥΡΑ

Advertisements

Ἀπαντῆστε

Συμπληρῶστε κατωτέρω τὰ στοιχεῖα σας ἢ πατῆστε σὲ ἕνα εἰκονίδιο γιὰ νὰ συνδεθῆτε.

Λογότυπος τοῦ WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ WordPress.com. Ἀποσυνδεθῆτε / Ἀλλαγή )

Εἰκόνα Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Twitter. Ἀποσυνδεθῆτε / Ἀλλαγή )

Φωτογραφία στὸ Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Facebook. Ἀποσυνδεθῆτε / Ἀλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Google+. Ἀποσυνδεθῆτε / Ἀλλαγή )

Σύνδεση μὲ τὸ %s σὲ ἐξέλιξη...