* “ΟΛΟΣ Ο ΚΟΣΜΟΣ ΞΕΝΙΤΕΙΑ!” – Μιά συνομιλία μέ τόν Λεωνίδα Ἐμπειρῖκο καί τόν Σταμάτη Μπέη γιά τίς μειονοτικές γλῶσσες, μέ ἀφορμή τό ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΗΝ ΑΡΜΑΝΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ

ΚΡΕΜ ΜΠΟΡΝΤΟΥΡΑ

ΟΛΟΣ Ο ΚΟΣΜΟΣ ΞΕΝΙΤΕΙΑ

 Ἀποσπάσματα ἀπό μιά συνομιλία τοῦ Κωνσταντίνου Θεμελή μέ τόν Ἱστορικό Λεωνίδα μπειρίκο καί τόν Γλωσσολόγο-Διαλεκτολόγο Σταμάτη Μπέη γιά τό φιέρωμα στή βλαχική (ρμανική) ποίηση, ὂπως παρουσιάστηκε στό Polis Art Café, στίς 22 Μαρτίου 2014.

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΗ ΒΛΑΧΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ / PRICUNUSHTEARI TI POESIA ĂRMĂNEASCA

Κωνσταντνος Θεμελς: Δεδομένου ὃτι κι ἐγώ –Ἀρμάνος, μέ τήν Ἀρμανική ὠς μητρική γλώσσα–, μέχρι πρίν ἀπό λίγο καιρό μουν νίδεος γιά τήν παρξη ἀρμανικῆς ποίησης καί μάλιστα σύγχρονης ἀρμανικῆς ποίησης ὑψηλῆς ποιότητας∙ δεδομένου ὃτι εἶμαι ὁ ἐμπνευστής, ὁ ὀργανωτής καί ὁ ὑπεύθυνος γιά τήν πραγματοποίηση αὐτοῦ τοῦ ἀφιερώματος –γιά πρώτη φορά στήν Ἑλλάδα!–, κι ἐσεῖς εἰδικευμένοι ἐπιστήμονες, μέ ἒργο πάνω στίς μειονοτικές γλῶσσες καί στά μειονοτικά ζητήματα τῶν βαλκανικῶν χωρῶν, ποὐ παρακολουθήσατε τήν ἐκδήλωση, θέλω ν’ ἀκούσω τίς ἐκτιμήσεις σας γι’ αὐτήν.

Λεωνίδας μπειρίκος: Ἐγώ πρέπει νά πῶ ὃτι ἐντυπωσιάστηκα – πάρα πολύ! Ὂχι μόνο ἀπό τό ὑψηλό καλλιτεχνικό (αἰσθητικό) ἐπίπεδο καί τό ἐπίπεδο τοῦ Λόγου τῆς ἀρμανικῆς ποίησης –καί χάρη στή μετάφραση, πού ἦταν πολύ καλή, καί χάρη στήν ἀνάγνωσή σου στά Ἑλληνικά, διότι θά μπορούσε νά εἶχε πάει ὃλο χαμένο ἐάν ἦταν κακή ἡ μετάφραση καί κακή ἡ ἀνάγνωση, πρέπει νά τό πῶ–, ἀλλά καί ἀπό τό πόσο δυνατή ἦταν καί ξω πό ποιοδήποτε θογραφικό φολκλορικό στοιχεο. Μοῦ ἒκανε τρομερή ἐντύπωση, διότι ὡς μειονοτική γλώσσα –ἀκόμα καί στίς χῶρες ὂπου μιλιέται περισσότερο ἀπό τήν Ἑλλάδα–, θά μποροῦσε νά γλυστρίσει στό φολκλόρ καί τήν ἠθογραφία.

Σταμάτης Μπέης: Ἐγώ ἑστιάζω σ’ αὐτό τό τελευταῖο: ὃτι εἶναι μιά ποίηση ὑψηλοῦ ἐπιπέδου, σύγχρονη, πού δείχνει τό στοίχημα πού ἒχουν βάλει οἱ «μικρές» γλῶσσες – «μικρές» μέ τήν ἒννοια ὃτι εἶναι γλῶσσες μέ μικρό ἀριθμό ὁμιλητῶν. Σέ κοινωνίες ὂπου ἡ Βλάχικη δέν ὁμιλεῖται στόν δημόσιο χῶρο, κούσαμε, μἐσω τῆς ἀρμανικῆς ποίησης, ὃτι μπορεῖ νἀ ἀποτυπώσει καί νά ἀποτυπωθεῖ σέ ἒργα τέχνης πού ἀφοροῦν τόν σύγχρονο κόσμο, μακρυά ἀπό κάθε ἠθογραφικό καί φολκλορικό στοιχεῖο. Γιά μένα ἡ κυρίαρχη ἐντύπωση τῆς βραδυᾶς ἦταν αὐτή: τό μεγάλο στοίχημα τῶν «μικρῶν» γλωσσῶν, πού προσπαθουν καί μπορούν, πολλές φορές, νά ἀνταποκριθούν στίς σύγχρονες συνθῆκες ἐπικοινωνίας. Παρ’ ὃλο πού ἐνδέχεται ἂλλες «μικρές» γλῶσσες νά μήν μποροῦν νά τά καταφέρουν τόσο καλά!

Λ. μπ.: Εἶναι σίγουρο.

Κ. Θ.: Τό σκέφτηκα κι ἐγώ αὐτό πρός τό τέλος τῆς βραδυᾶς, ὃταν, ἀπό τή σκηνή,  εἶδα τήν αἲθουσα γεμάτη καί πολλούς ἀκροατές ὀρθίους, στό βάθος. Εἶπα, κάποια στιγμή, μέσα μου: Ἂραγε πόσοι ἀπό τούς παρόντες ἦρθαν ν’ ἀκούσουν γιά ἀγκλίτσες καί ταγάρια καί πρόβατα… καί ἂκουσαν μιά ποίηση βαθύτατα ὑπαρξιακή, γεμάτη ἀγωνίες, πόνο, γεμάτη προβληματισμό γιά τήν ἀνθρώπινη κατάσταση. Εἶχα δίκιο;

Λ. μπ. – Σ. Μπ.: Πάρα πολύ δίκιο!

Λ. μπ.: Πρέπει να πῶ κάτι ἐδῶ. Νομίζω ὃτι, στήν Ἐλλάδα, ἡ φολκλοροποίηση ὃλων τῶν στοιχείων τῆς βλάχικης ταυτότητας, τῆς βλάχικης γλώσσας καί τῶν προσλαμβανουσῶν παραστάσεων γιά τούς Βλάχους –ἀπό ὃσους ξέρουν ὃτι οἱ Βλάχοι, οἱ Ἀρμάνοι, εἶναι μιά ξεχωριστή ὁμάδα ἢ καί ἀπό ὃσους δέν τό ξέρουν ἢ καί ἀπό τούς ἲδιους τούς Βλάχους γιά τόν ἑαυτό τους–, καθιστᾶ πολύ δύσκολο τό ἐγχείρημα νά γραφεῖ ποίηση τέτοιου ἐπιπέδου. Γι’ αὐτό καί μπορῶ νά καταλάβω ὃτι οἱ Ἀρμάνοι ποιητές πού πῆραν μέρος στό ἀφιέρωμα ζοῦν ἐκτός Ἐλλάδας. Οὒτε κάν στήν Ἀλβανία, οἱ Ἀρμάνοι πού ζοῦν ἐκεῖ, δέν ἒχουν ὑποστεῖ τή διαδικασία φολκλοροποίησης τῆς ὓπαρξής τους. Καί οἱ λόγοι εἶναι συγκεκριμένοι. Γιά παράδειγμα, στήν Ἀλβανία ὑπάρχει μικρότερη πόκρυψη τῆς ἀρμανικῆς γλωσσικῆς ἑτερότητας καθεαυτήν, ἀπ’ ὃ,τι στήν Ἑλλάδα∙ ἐνῶ εἶναι μεγαλύτερη σέ σχέση μέ τή φολκλοροποίηση, ἀπ’ ὃ,τι στήν Ἐλλάδα. Στήν Ἀλβανία, τή γλωσσική τερότητα τή διεκδικεῖ ἡ ρμανική εκόνα γιά τόν αυτό της. Στήν Ἑλλάδα συγχέεται μέσω τῆς πολύ παλαιᾶς παρανόησης μεταξύ τσοπάνη καί Βλάχου. Τό «Βλάχος» ὡς τσοπάνης, τό «Βλάχος» ὡς στεριανός καί τό «Βλάχος» ὡς Ἀρμᾶνος. Γι’ αὐτό μοῦ ἒκανε μεγάλη ἐντύπωση καί ὁ ἐξ Ἀλβανίας ποιητής, ὁ Spiru Fuchi – πάρα πολύ! Ὃλοι ἦταν ἐξαιρετικοί, ἒτσι; Ἀλλά ὁ Fuchi…

Vlahomania    S.Fuchi-Cantitsi-barbari

Σ. Μπ.: … Αὐτός ἦταν ἐξαιρετικά βαθύς.

Λ. μπ.: Ἐξαιρετικά! Νομίζω, ὃμως, ὃτι αὐτός ἒχει μιά ἰδιαιτερότητα: ὑπῆρξε μετανάστης  λβανός στήν Ἑλλάδα, ὁ ὁποῖος, ὃμως, ἒχει μέσα του λλη ταυτότητα – τήν ἀρμανική! Καί μάλιστα τή Φαρσαριώτικη. λλά δέν γίνεται ποτέ φολκλόρ – οὒτε στήν Ἀλβανία, οὒτε στήν Ἐλλάδα!

Σ. Μπ.: Εἶναι ἐντυπωσιακό τό γεγονός ὃτι μιά μειονοτική γλώσσα μπορεῖ νά ἐκφράσει τόσο στοχευμένα τόν σύγχρονο κόσμο. Καί ἐάν σκεφτοῦμε γενικά τίς μειονοτικές γλῶσσες, ἲσως οἱ ὁμιλητές τους νά κερδίσουν τό στοίχημα αὐτό, ἐάν προσπαθήσουν.

Λ. μπ.: Ἒχουμε ἓνα παράδειγμα ἐδῶ καί εἶναι ἐνδιαφέρον: τά ἐξαιρετικά φουρλάνικα ποιήματα τοῦ Πιερ-Πάολο Παζολίνι – ὁ Παζολίνι ἦταν Φουρλάνος, Φριουλἀνος (ἀπό τό Φρίουλι). Τά φριουλάνικα εἶναι μιά μειονοτική γλώσσα τῆς Ἰταλίας – δέν ἀνήκει στίς ἰταλικές διαλέκτους, εἶναι μιἀ λλη γλώσσα, στή βορειοανατολική Ἰταλία. Ὁ Παζολίνι ἒχει ἐξαιρετικά ποιήματα∙ καί ἡ φουρλάνικη παράδοση ἒχει τέτοια – δέν ἦταν κεραυνός ἐν αἰθρία ὁ Παζολίνι. Συγκρίνω τήν ποίηση τῶν Ἀρμάνων μέ τή φουρλάνικη παράδοση – πολλές «μικρές» γλῶσσες εἶχαν αὐτό τό χαρακτηριστικό: ἐνῶ θά μπορούσαν νά ἐστιάζουν θεματικά μόνο σέ ἐνδοκοινοτικά ζητήματα, ξεπερνοῦν τόν ὀρίζοντα. Ἀλλά δέν μπορῶ νά φανταστῶ γιατί ἐκ τῶν ὑστέρων οἱ Σλοβένοι χαρακτηρίσανε «ἐθνικόν» ἓναν πανθρώπινο ποιητή ὃπως ὁ France Prešeren [ fɾanˈtsɛpɾɛˈʃeːɾən, Φραντσέ Πρεσίραν – μέ παχύ «σ» στό ἐπώνυμο καί ἦχο  μεταξύ «α» καί «ε» στήν τελευταία συλλαβή]∙  ἓναν Σλοβένο ποιητή πολύ σπουδαῖο…

Pazolini, poezia    France Preseren, Poetry

Σ. Μπ.: … Ὀ ἐθνικός τους ποιητής…

Λ. μπ.: … Ἒγινε ἐκ τῶν ὑστέρων ἐθνικός ποιητής – λόγω τῆς μεγάλης του σπουδαιότητας ὡς ποιητοῦ, ἒτσι; Ὂχι ἐπειδή ἐξέφραζε ἐθνικιστικά θέματα. Εἶναι πολύ μεγάλος ποιητής ὁ Πρεσίραν. Ἀλλά ὁ Πρεσίραν ἒγραψε στά Σλοβένικα ὃταν αὐτά ἦταν μιά γλώσσα μειονοτική – σήμερα τά Σλοβένικα δέν εἶναι μειονοτική γλώσσα. Τό ίδιο συνέβη μέ τόν Σολωμό, ὃταν τά Ἑλληνικά ἦταν διπλά μειονοτική γλώσσα. Ἀφ’ ἑνός ἦταν μειονοτική γλώσσα στή Ζάκυνθο καί τά Ἑπτάνησα, ὂπου, γιά αἰῶνες τά Ἰταλικά ἦταν ἡ γλώσσα κύρους –καί στήν ἐποχή τοῦ Σολωμού συνυπῆρχαν μέ τ’ Ἀγγλικά–, καί ἀφ’ ἑτέρου, στά ἲδια τά Επτάνησα ὃταν, στίς ἀρχές τοῦ 19ου αἰώνα οἱ ἑπτανήσιοι προσπάθησαν καί κατάφεραν, ἀργότερα, νά δώσουν κῦρος καί θεσμική ἰσχύ, δέν ἦταν ποτέ ἡ λαλούμενη Ἑλληνική τοῡ Σολωμού, πού δέν ἦταν κάν ή γλώσσα τῆς ἐκπαίδευσής του. Ἀπό τήν ἂλλη πλευρά, ἡ γραπτή Ἑλληνική τῆς ἐποχής, πού εἶναι μιά ἀρχαϊζουσα καθαρεύουσα, ὐφίσταται τήν ἐπιρροή τῆς ἀκτινοβολίας τῆς ἀρχαίας Ἐλληνικῆς, πού ὑπῆρξε, γιά ὃλον τόν 18ο αἰῶνα, τό ὂχημα τῆς κλασσικῆς παιδείας –μαζί μέ τά Λατινικά–, σέ ὃλη τή Δυτική Ευρώπη, πού ὑπῆρξε καί μία ἀπό τίς δύο μεγάλες γενεσιουργές αἰτίες τοῦ Φιλλεληνισμοῦ. Ὁ Σολωμός εἶναι ἓνας πανανθρώπινος ποιητής, πού χαρακτηρίστηκε «ἐθνικός» ἐξ αἰτίας τοῦ ἑλληνικοῦ ἐθνικοῦ ὓμνου – πού δέν τόν ὀνόμασε ὁ ἲδιος «ἐθνικό ὓμνο τῆς Ἑλλάδας»! Καί δέν μποροῦσα νά  φανταστώ αὐτό πού πετυχαίνει ἡ ἀρμανική ποίηση στόν σύγχρονο κόσμο, εἶναι κάτι μιᾶς ἂλλης ἐποχῆς. Πῶς ἀναδείχθηκε ἡ τσέχικη, ἡ σλοβένικη, ἡ οὐκρανική λογοτεχνία…  Χάρη σέ τέτοιους ποιητές! Σήμερα ἡ Οὐκρανική μιλιέται ἀπό 40 ἑκατομμύρια, κάποτε ἦταν μειονοτική γλώσσα! Ὀ ἲδιος ὁ Γκόγκολ δέν ἒγραφε στή γλώσσα τῆς μάνας του, ἒγραφε Ρωσικά. Ἒπρεπε νά ἒρθει ὁ Τάρας Σεφτσιένκο γιά νά ἀναδειχθεί ἡ οὐκρανική γλώσσα καί νά ὑπάρξει οὐκρανική λογοτεχνία.
Setsienko, poetry

Ἡ ποίηση τῶν Ἀρμἀνων πού ἂκουσα ἐκεῖνο τό βράδυ εἶναι ἐντυπωσιακή. Καί προσπαθῶ νά βρῶ ἀντίστοιχα παραδείγματα, ἀλλά μοῦ εἶναι δύσκολο νά βρῶ, διότι ὁποιαδήποτε μειονοτική γλώσσα κι ἂν σκεφτῶ, αὐτή ἒχει ἓνα θεσμικό πλαίσιο – ἀκόμα καί τά Φουρλάνικα. Τά Βάσκικα ἐπίσης. Τά Ἀρμανικά δέν ἒχουν ἐπίσημη ἀναγνώριση– πουθενά! Πουθενά! Σέ καμμία βαλκανική χώρα ὃπου ζοῦνε Ἀρμάνοι – οὒτε στή Ρουμανία.

Τώρα, τά ποιήματα αὐτά ἦταν ἐξαιρετικά παρουσιασμένα. Ἡ «δραματουργία» σου ἒκανε νά φαίνεται ἡ διαφορά τοῦ ἑνός ποιητῆ ἀπό τόν ἂλλο. Οἱ χρονικές διάρκειες πού δημιούργησες τό ἐπέτρεπαν αὐτό∙ οἱ πάυσεις, οἱ διακοπές καί οἱ ἐναλλαγές ἦταν, ἐπίσης, πάρα πολύ καλές∙ βοηθοῦσαν πάρα πολύ.
Αὐτή ἡ βραδυά ἦταν μιά ἀποκάλυψη γιά μένα! Ἦταν κάτι πού δέν τό περίμενα – μέ τίποτα!

ΜΑΝΟΥ ΑΒΑΡΑΚΗ, ΠΕΝΤΕ ΑΡΜΑΝΙΚΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ

PARADOXURI, 1    PARADOXURI, 2

 Παρτιτούρα τοῦ  Μάνου Ἀβαράκη πάνω σέ ἀρμανικό ποίημα.

 Κ. Θ.: Τί δέν περίμενες Λεωνίδα;

Λ. μπ.: Δέν περίμενα τήν ποιότητα καί τήν ποιητικότητα καί τό γεγονός ὃτι εἶναι ὂχι ἁπλῶς πέρα ἀπό τόν φολκλορισμό, ἀλλά ὃτι εἶναι ὐψηλότατης ποιότητας ποίηση, μέ τό οἰκουμενικό-πανανθρώπινο πράγμα πού ἐκφράζουν. Εἶναι πολύ ὑψηλή ποίηση, σέ μιά πάρα πολύ «μικρή» γλώσσα! Τήν ὁποία δέν μπορεῖ νά διαβάσει παρά μόνο ὁ Ἀρμᾶνος πού ξέρει νά διαβάζει. Ὁ Ἀρμᾶνος τῆς Ἑλλάδας θά δυσκολευτεῖ νά τή διαβάσει, διότι ἀφ’ ἑνός δέν πιστεύει ὃτι γράφεται ἡ γλώσσα του, ἂρα νομίζει ὃτι εἶναι… πράκτορας ἐκεῖνος πού τή γράφει (γέλια ἀπ’ ὂλους)∙ ἢ «κακός» Ἀρμᾶνος, πού ἒχει ἐπιρρεαστεῖ ἀπό τίς προπαγάνδες, ὂπως νομίζει∙ ἢ ἂν πιστεύει ὃτι γράφεται, δυσκολεύεται, διότι δέν ἒχει καμμία συνήθεια. Εἶναι ἐξαιρετικά δύσκολο νά βγεῖς ἀπό τό πλαίσιο μιᾶς συγκεκριμένης πληθυσμιακῆς ὁμάδας, πού ὃσο κι ἂν κάποτε ἦταν πολυπληθεῖς οἱ ὁμιλητές της, σήμερα, στήν Ἑλλάδα, εἶναι ἀφ’ ἑνός περιορισμένοι, καί περιορίζονται ραγδαῖα, ἀφ’ ἑτέρου εἶναι καί κάτι ἂλλο: Δέν μπορεῖς νά δεῖς πῶς ἓνα κατεξοχήν ἀγροτικό πράγμα, τοῦ πρωτογενοῦς τομέα –ἀγροτικό, κτηνοτροφικό, ἀγωγιάτικο, ὃ,τι ἒχει σχέση μέ τόν πρωτογενή τομέα-, μπορεῖ, ξαφνικά, ἐνῶ στήν Ἑλλάδα ἀπορροφᾶται ἀπό τό ἑλληνικό ἀστικό περιβάλλον –ἓνας Βλάχος μπορεῖ νά εἶναι, θαυμάσια, Ἓλληνας ποιητής, νά γράφει στά Ἑλληνικά, μεγάλος φιλόσοφος, ἒμπορος, ὃ,τι θέλεις!, ἀλλἀ δέν θά εἶναι Ἀρμᾶνος!–, νἀ ἒχει ἀπογειωθεῖ σέ Ἀρμάνους ποιητές πού δέν περιορίζουν τήν ἀρμανικότητά τους στή μεμψιμοιρία τῆς καταστροφῆς –καθόλου!–, ὃσο κι ἂν ὑπάρχει ἡ ἰδέα τῆς καταστροφῆς, ὂπως γράφει στό κείμενό του ὁ Vrana. Ἡ ποίησή τους πηγαίνει πολύ πιό πέρα ἀπό τήν πιθανή καταστροφή, γιά νά συνδεθεῖ μέ κάθε οἰκουμενικό ρεῦμα ὑπάρχει! Κι αὐτό τό ἐξηγῶ ἐκ τῶν ὑστέρων – αὐτή ἦταν ἡ ἀποκάλυψη: Ἀκριβῶς ἐπειδή εἶναι τρίτης γενιᾶς μετανάστες ἀπό μιά ἂλλη χώρα –ἀπό τήν Ἑλλάδα οἱ περισσότεροι–, στήν ὁποία χώρα ἡ ἀρμανική γλώσσα δέν ἒχει κανένα μέλλον – τουλάχιστον ἂς χτυπήσουμε ξύλο ὃτι κάτι θ’ ἀλλάξει, ἀλλά πρός τό παρόν δέν ἒχει κανένα μέλλον ὁποιαδήποτε ἀναγέννηση μιᾶς ἀρμανικότητας, ἡ ὁποία νά μήν εἶναι αὐστηρά περιορισμένη στόν αὐστηρά φολκλορικό ρόλο πού τῆς ἒχει προσδώσει τό Μέτσοβο, οἱ φουστανελλάδες, τό τυρί, οἱ γκλίτσες καί τά ταγάρια, πού ἒχεις πεῖ. Ἣ, ὂπως ἒλεγε ὁ Μέρτζος τελευταῖα: «Οἱ σπουδαῖοι τραπεζῖτες τῆς Πέστης καί τῆς Βιέννης»! Γιατί κι αὐτό εἶναι μέρος τοῦ ἰδεολογήματος. Ἢ «Εἲμαστε τσοπάνηδες» ἢ «Μή νομίζετε ὃτι εἲμαστε μόνο τσοπάνηδες, εἲμαστε καί τραπεζῖτες!» Ἂρα «Εἲμαστε καί ἡ ἀνώτερη κοινωνική βαθμίδα τῶν Βαλκανίων!». Ἀλλά ὂχι ὡς Ἀρμάνοι πιά!  Ὡς «εὐεργέτες τῆς Ἐλλάδας» – τῆς Ἐλλάδας πρέπει νἀ εἲμαστε, μήν τυχόν καί εἲμαστε εὐεργέτες κάποιας ἂλλης χώρας! Τῆς Ἀλβανίας ἢ κάποιας ἂλλης – πρός Θεοῦ!, δηλαδή ! (Γέλια.)

Κ. Θ.: Οἱ Ἀρμάνοι εἶναι εὐεργέτες σέ ὃλες τίς χῶρες ὂπου ζοῦν. Ὁ Thede Kahl ἒχει καταγράψει λεπτομερῶς και ἒχει μιλήσει γιά τίς εὐεργεσίες τῶν Ἀρμάνων στίς χῶρες ὂπου ζοῦν, ἀλλά καί γιά τίς εὐεργεσίες σέ ἂλλες χῶρες τῶν ὑποτιθεμένων «ἀποκλειστικά Ἑλλήνων εὐεργετῶν»! (Βλέπε: Thede Kahl, Βλάχοι εὐεργέτες στήν Ἑλλάδα, στά Βαλκάνια, στήν Κεντρική Εὐρώπη.)

Σ. Μπ. – Λ. μπ.: Παντοῦ !

Λ. μπ.: Αὐτό τό καταπληκτκό πού ἒχουν οἱ Ἀρμάνοι… πού, ἐν τέλει, ἐπειδή ἀκριβῶς εἶναι διασπορά μέσω μετανάστευσης –καί μάλιστα μέ ίδιαίτερα σκληρές συνθῆκες–,  ὂχι ὃτι τούς σφάξανε, ὂπως σφάξανε ἂλλους – ὂχι, ἀλλά ὃτι ἓνα μέρος τῶν Γραμμουστιάνων, Ἀβδελιάνων καί Μεγλενιτῶν Βλάχων… Ὃταν φύγανε, φύγανε μέ ἓναν πολύ περιοριστικό ὂρο: ὃτι δέν θά ξαναγυρίσουν – πέγραψαν! Διότι αὐτή ἦταν ἡ πολιτική ἰθαγένειας τοῦ Ἐλληνικού κράτους, πού ἢθελε, τήν ἐποχή τῆς ἐγκατάστασης τῶν Μικρασιατῶν προσφύγων, τούς ρουμανίζοντες Βλάχους νά τούς περιορίσει, ἐξ αἰτίας τοῦ Βενιζέλου, πού εἶχε δεχτεῖ, τό 1913, τήν ἀναγνώριση ρουμανικής μειονότητας –ὂχι ἀρμάνικης!−, στήν Ἑλλάδα, καί τό 1923 μέ τήν ὑπογραφή τῆς συνθήκης μέ τόν Μαγιορέσκου, μέ τήν ὁποία ἡἙλλάδα ἀναγνώριζε τήν ὓπαρξη ρουμανικῆς μειονότητας  στό ἒδαφός της – μέ ἐκκλησίες, σχολεῖα κ.λ.π. Συνεχίζοντας, ἀκριβῶς, τήν ὓπαρξη ξεχωριστῆς βλάχικης ταυτότητας, ὂπως δεχόταν ἡ Ὠθωμανική αὐτοκρατορία στά τελευταῖα της χρόνια. Αὐτό πού βγαίνει ἀπό τήν ποίηση αὐτή καί ἀπό αὐτούς τούς ποιητές εἶναι ὃτι εἶναι τρίτης γενιᾶς θεσμικς προσφυγιᾶς πρόσφυγες – ὂχι μετανάστες!, μετανάστης εἶναι ὁ Spiru Fuchi πού ἦρθε στήν Ἐλλάδα ὡς Ἀλβανός καί μεταφέρει καί τήν ἀρμανικότητα μαζί του∙ μετανάστης εἶναι ὁ Mihali Prefti, πού πῆγε στόν Καναδᾶ∙ ἢ  ἡ Sirma Guci πού ἦρθε στήν Ἐλλάδα – αὐτοί εἶναι μετανάστες–, ἀλλά ὃλοι αὐτοί εἶναι μιά ἰδιαίτερη περίπτωση, στήν ὁποία μεταφέρθηκε ἓνα ὁλόκληρο σύμπαν σέ μιάν ἂλλη χώρα! Πῆγαν ὡς Ρουμάνοι, ἀλλά δέν ἦταν Ρουμάνοι, ἦταν Ἀρμάνοι. Ἐκεῖ, διατήρησαν μιά νδοκοινοτικότητα, διατηρῶντας τή γλώσσα καί ἐκφράζοντας τά πιό μύχια συναισθήματά της σ’ αὐτήν τή γλώσσα καί ὂχι στή Ρουμανική. Τό καταπληκτικό εἶναι ὃτι αὐτοί οἱ ποιητές δέν γραψαν στή Ρουμανική, ἢ, γιά τήν περίπτωση τοῦ Fuchi, στήν Ἀλβανική. (Ἀλλά ὁ Fuchi εἶναι ντόπιος τῆς Ἀλβανίας. Οἱ ἂλλοι ὃλοι εἶναι μετανάστες ἀπό τήν Ἐλλάδα, ὃλοι πρόσφυγες.) Καί ταυτόχρονα, μπόρεσε ν ξεπεράσει αὐτήν τήν ἐνδοκοινοτικότητα! Ατό εναι τό καταπληκτικό πού χουν οἱ ρμάνοι!

T.Enache-Picurarlu-a-ideilor    AINODEKAM    M.Prefti-Durutu-iho

Σ. Μπ.
: Ὁ Λεωνίδας εἶπε, καλύτερα ἀπ’ τόν καθένα, τά σημεῖα-κλειδιά: Ἀπό τή μία ἡ διατήρηση τς νδοκοινοτικότητας, πού ἐπέτρεψε τή χρήση τῆς γλώσσας καί ἀπό τήν ἂλλη τό ξεπέρασμά της, μέ μιά ποίηση πού χει οκουμενικό μήνυμα.

Κ. Θ.: Στό κείμενο πού διάβασε ὁ Λεωνίδας στήν ἀρχή τῆς βραδυᾶς, ὁ Vrana γράφει: «Ἀλλά ἡ ποίηση πού γράφτηκε ἀπό Αρμάνους σέ ἂλλες γλώσσες δέν ἀνήκει στήν ἀρμανική ποίηση.»

Σ. Μπ. – Λ. μπ.: Ἒτσι εἶναι.

Κ.Θ.: Αὐτό ὑποστηρίζετε κι ἐσεῖς τόσην ὣρα.

Λ. μπ. – Σ. Μπ.: Ἀπολύτως !

Κ. Θ.: Καί ὃτι εἶναι μιά ποίηση μέ ντονη προσωπικότητα.

Σ. Μπ. – Λ. μπ.: Ἀκριβῶς, ἒχει σχυρή προσωπικότητα.

Σ. Μπ.: Ὀ Κρυστάλλης δέν εἶναι Βλάχος ποιητής…

Λ. μπ.: Εἶναι σπουδαῖος ποιητής, ἀλλά Ἓλληνας ποιητής. Εἶναι Ἀρμάνος πού ἒγραψε στά Ἐλληνικά.

Σ. Μπ.: Ἠ διάκριση τοῦ Vrana εἶναι πολύ σωστή. Διότι ἐάν ὑποστηρίξουμε ὃτι ἡ λογοτεχνία και ἡ ποίηση πού γράφηκε ἀπό Βλάχους σέ ἂλλες γλῶσσες εἶναι Βλάχικη, πέφτουμε στήν παγίδα τοῦ Φυλετισμοῦ. Μέ τόν ὂρο φυλετισμό δέν ἒννοῶ τή γενικότερη ἒννοια τοῦ Ρατσισμού, ἀλλά εἰδικότερα τήν ἰδεολογία τῆς ὐποτιθέμενης ἀνωτερότητας μιᾶς συγκεκριμένης ἐθνο-πολιτισμικῆς ὀμάδας μέ κοινή καταγωγή (ethnic ἢ/καί tribu στά Γαλλικά) καί ὂχι τῆς ράτσας-φυλῆς (λευκή φυλή).

Λ. μπ.: Ἀκριβῶς.

Κ.Θ.: Ἒ, δἐν ἂξιζε νά ὀργανώσω –τσι καί χι αλλις!–, αὐτήν τή βραδυά;

Λ. μπ.: Μά χωρίς ἐσένα καί χωρίς τήν ὀργάνωση πού ἐκανες, δέν θά εἶχε γίνει ἒτσι. Κρατήθηκες μακρυά ἀπό κάθε σωβινισμό. Δέν εἶχε οὒτε ψῆγμα τέτοιου πράγματος, τίποτα.

Σ. Μπ.: Ἦταν ἓνα στοίχημα.

Λ. μπ.: Καί ἦταν καταπληκτικό ὂπως ἀκούστηκε. Ἦταν, πράγματι, ἓνα στοίχημα.

Σ. Μπ.: Ἓνα δύσκολο στοίχημα, πού εἶχε ξεκινήσει μέ τή βραδυά παρουσίασης τῆς μετάφρασης τοῦ Μικρού Πρίγκηπα στ’ Αρμανικά. Ἓνα στοἰχημα γιά κάτι πού ἒπρεπε νά βρεῖ τόν σωστό χῶρο, νά πάρει τίς σωστές διαστάσεις, νά ἒχει τή σωστή σκηνοθεσία, κατάλληλο κοινό… Καί πραγματοποιήθηκε κάτι πού πραγματικά ξεφεύγει ἀπ΄ ὃ,τι ξέραμε γιά τό πλαίσιο στὀ ὁποῖο περιορίζεται μιά τέτοια γλώσσα. Ἦταν ἓνα πολύ δύσκολο στοίχημα, πού ἀπαιτοῦσε τρομερή ἐμπειρία καί, περισσότερο, προβληματισμό. Ἐγώ, ὁμολογουμένως, δέν θά μποροῦσα νά όργανώσω κάτι τέτοιο.

Njiclu Amirărush a Atena - 1

Λ. μπ.: Οὒτ’ ἐγώ.

Σ. Μπ.: Μέ τίποτα.

Κ. Θ.: Γιατί;

Σ. Μπ.: Ἢθελε ἓναν προβληματισμό πού μᾶς ξεπερνάει. Ἐμᾶς μᾶς ἐμποδίζει τό ἐπιστημονικό ἀντικείμενο νἀ κάνουμε κάτι τόσο καλό. Εἲδαμε τήν προέκταση ατν πού ρευνομε! Τήν προέκταση στή ζωή – κι αὐτό ἦταν συγκινητικό γιά μᾶς!

Λ. μπ.: Πάρα πολύ!

Σ. Μπ.: Ἐμεῖς ἀδυνατοῦμε νά κάνουμε αὐτήν τη σύνδεση.

Λ. μπ.: Ἐμεῖς ἒχουμε ἓνα ἐπιστημονικό –δέν εἶναι ἀκριβῶς ἒτσι, ἀλλά θά τό πῶ χοντρά–, ἓνα ἐπιστημονικό κόμπλεξ! Πρέπει πάντα νά ἐκφραζόμαστε μέ τούς ὂρους πού ἐπιβάλει ἡ ἐπιστήμη. Ἒχουμε μάθει ἓναν τρόπο ἀπὀ τόν ὁποῖο δέν μποροῦμε νά βγοῦμε εὒκολα καί νά ἐπικαλεστούμε κάτι. Καί ὁ Σταμάτης καί ἐγώ –ὁ Σταμάτης πολύ περισσότερο!–, ἀσχολούμαστε πολλά χρόνια μέ τούς Ἀρμάνους, ἀλλά δέν ἒχουμε αὐτό πού περιγράφει ἡ Ἀλεξάνδρα, ἡ Ἀλέκα Ἰωαννίδου, γιά ἐσένα στό πολύ ὡραῖο κείμενό της (Bλέπε: Γιά τήν ἐπανάκτηση τῆς μητρικῆς γλῶσσας): καί νά ἒχει αὐτήν τήν καλλιτεχνική ποιότητα καί νά άνοίγεται πρός τόν δημόσιο χώρο – δηλαδή δέν αρκεῖ νά εἶσαι ποιητής ἢ μουσικός, πρέπει νά ἒχεις μέ τόν δημόσιο χῶρο τήν ἐπικοινωνία πού ἒχεις ἐσύ∙ καί τό στήσιμο τῶν πραγμάτων, σύν τόν τρόπο πού ἒχεις νά ὀργανώνεις ἓνα γεγονός ἀποφεύγοντας τίς κακοτοπιές – εἲτε ἀπό τή μία εἲτε ἀπό τήν ἂλλη πλευρά. Κι αὐτό εἶναι… καπέλο – ἒτσι; Chapeau! (Χειρονομεῖ βγἀζοντας ἓνα φανταστικό καπέλο.)

Σ. Μπ.: Δέν φτάνουν αὐτά! Εἶναι καί ἡ κοσμοπολίτικη παιδεία σου. Εἶναι μεγάλο στοίχημα τό πῶς μπορεῖς νά προασπίσεις κάτι πού, φαινομενικά, εἶναι τόσο τοπικό, μέ τόσο κοσμοπολίτικους ὂρους. Εἶναι πάρα πολύ σημαντικό.

Λ. μπ.: Καί πάρα πολύ σπάνιο. Ἂς ποῦμε, οἱ Ἀρβανῖτες τῆς Ἐλλάδας, για νά πάρω ἓνα παράδειγμα, θά εἶχαν μεγαλύτερη δυσκολία, γιατί εἶναι λιγότερο κοσμοπολίτες. Τό καταπληκτικό εἶναι ὃτι ὁ κοσμοπολιτισμός πού κατάφερες νά ἀναδείξεις– καί λόγω τοῦ ἑαυτοῦ σου, ἀλλά καί τῶν ἂλλων-…

 Σ. Μπ.: … καί λόγω τῆς προσωπικότητάς του, πέρα ἀπό τό ταλέντο…

Λ. μπ.: … Πάρα πολύ, πάρα πολύ πέρα ἀπ’ τό ταλέντο, εἶναι ἡ προσωπικότητα. Ὁ μόνος πού ἒχει καταφέρει κάτι στά Ἀρβανίτικα, ὁ μόνος, εἶναι ὁ Θανάσης Μωραϊτης. Πάλι ὃμως εἶναι πάρα πολύ δύσκολο να μαζέψει ποιητές Ἀρβανίτες. Διότι οἱ τρεῖς καλοί ποιητές πού γνωρίζω  –ὁ Βρεττός, ὁ Καραντῆς κι ἂλλος ἓνας, δέν θυμᾶμαι τ’ ὂνομά του–, εἶναι ἐξαιρετικά δύσκολο νά σταθοῦν δίπλα σ’ αὐτά πού ἀκούσαμε στή βραδυά ἀρμανικῆς ποίησης. Λόγω ἀκριβῶς τοῦ ἐξαιρετικά περιορισμένου κοινοῦ, πολύ πιό φθαρμένου καί χωρίς τή δυνατότητα τοῦ «έξωτερικοῦ». Δηλαδή ὁ Ἀρβανίτης τῆς Ἐλλάδος γράφει καί εἶναι ἐντός Ἐλλάδος καί εἶναι Σαλαμινιώτης καί θά γράψει κάτι ἐντελῶς προσωπικό… πού μπορεῖ νά εἶναι ἐκτός Σωβινισμοῦ, ἐκτός, ἐκτός, έκτός, άλλά δέν ἒχει τό «μέσα» καί τό «ἒξω» πού ἒχετε συνέχεια ὲσεῖς οἱ Ἀρμάνοι. Ὂχι μόνο ὡς Ἀρμάνοι, ἀλλά καί ὡς ἂνθρωποι. τι πουθενά δέν εστε στό σπίτι σας !

 Σ. Μπ.: Ὃτι αὐτό τό κοσμοπολίτικο στοιχεῖο εἶναι χαρακτηριστικό τῶν Ἀρμάνων – αὐτό ἀποδεικνύει τό ἀφιέρωμα∙ καί δέν εἶναι μῦθος αὐτό.

ΚΡΕΜ ΜΠΟΡΝΤΟΥΡΑ

Advertisements

Ἀπαντῆστε

Συμπληρῶστε κατωτέρω τὰ στοιχεῖα σας ἢ πατῆστε σὲ ἕνα εἰκονίδιο γιὰ νὰ συνδεθῆτε.

Λογότυπος τοῦ WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ WordPress.com. Ἀποσυνδεθῆτε / Ἀλλαγή )

Εἰκόνα Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Twitter. Ἀποσυνδεθῆτε / Ἀλλαγή )

Φωτογραφία στὸ Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Facebook. Ἀποσυνδεθῆτε / Ἀλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Google+. Ἀποσυνδεθῆτε / Ἀλλαγή )

Σύνδεση μὲ τὸ %s σὲ ἐξέλιξη...