* Η ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ; ΤΟΠΙΟ ΣΤΗΝ ΟΜΙΧΛΗ !

ΚΡΕΜ ΜΠΟΡΝΤΟΥΡΑ
Η ΟΜΙΧΛΩΔΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΤΙΣ ΤΑΙΝΙΕΣ ΤΟΥ ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΥ
Του Βασίλη Ραφαηλίδη

 Όλες οι ταινίες του Αγγελόπουλου θα μπορούσαν να έχουν, αν όχι τον ίδιο τίτλο, τουλάχιστον τον ίδιο διευκρινιστικό υπότιτλο: Τοπίο στην ομίχλη. Η ομίχλη στην Ελλάδα δεν είναι το γνωστό συνηθισμένο μετεωρολογικό φαινόμενο. Το ελληνικό τοπίο το συνηθίσαμε ηλιόλουστο. Κι ωστόσο, τα φιλμικά τοπία στις ταινίες του Αγγελόπουλου είναι μουντά, βροχερά, χιονισμένα, παγωμένα, υγρά. Τοπία βόρεια, ομιχλώδη.

Όμως, παρά την κάθε άλλο παρά ελληνική υγρασία, οι ταινίες του Αγγελόπουλου είναι μια βαθιά και ουσιαστικά ελληνικές: Η ομίχλη στην Ελλάδα δεν είναι μετεωρολογικό φαινόμενο, είναι ιστορικό. Σ’ έναν τόπο όπου μαθαίνει κανείς να σκέφτεται εθνικά (και να γίνεται «εθνικόφρων») εντός του αστυνομικού τμήματος, αυτόματα κι αμέσως μετά την υπογραφή της «δηλώσεως μετανοίας», σ’ έναν τόπο όπου η πίστη στη χριστιανική παραλλαγή του Θεού και η πίστη στην ελληνική εκδοχή της «αγάπης για την πατρίδα» έχουν ταυτιστεί σε σημείο που να μην ξέρεις αν υπάρχει κάποια διαφορά ανάμεσα στον ενωμοτάρχη –που εκπροσωπεί την ταυτισμένη με το κράτος πατρίδα–, και τον παπά –που εκπροσωπεί τον ταυτισμένο με το ορθόδοξο δόγμα Θεό–, σ’ έναν τόπο όπου οι μακρινοί πρόγονοι έχουν πάρει όλοι τη μορφή είτε του παπά είτε του χωροφύλακα, σ’ αυτόν εδώ τον τόπο των πολλαπλών συγχύσεων, το ελληνικό ιστορικό τοπίο δεν μπορεί παρά να είναι ομιχλώδες. Και η ελληνική παραλλαγή της μαζικής μας σχιζοφρένειας δεν μπορεί παρά να έχει τη ρίζα της στη σύγκρουση ανάμεσα στο φωτεινό ελληνικό τοπίο, που όλοι βλέπουμε με τα μάτια μας,  και στο ομιχλώδες ελληνικό τοπίο που οι ευαίσθητοι το βλέπουν με το νου τους, όχι όμως με την αυθαιρεσία της φαντασίας τους, παρότι το φαντασιακό εδώ, (προσοχή, όχι το φανταστικό) είναι απολύτως αναγκαίο για να δει κανείς πίσω απ’ τον ήλιο και το φως την ομιχλώδη ελληνική πραγματικότητα.

Οι ταινίες του Αγγελόπουλου είναι ποιητικά ιστορικές. Σε καμιά περίπτωση όμως δεν είναι ανιστόρητες. Άλλωστε, η ποίηση είναι ο μόνος τρόπος που έχει ένας ευαίσθητος άνθρωπος να παραμερίσει την ιστορική ομίχλη, που χρόνια ατέλειωτα τώρα δημιουργούν τεχνηέντως οι ακαδημαϊκοί, οι επίσημοι «σκηνοθέτες» της ιστορίας μας και, στη θέση της, να βάλει το ποιητικά διφορούμενο, που κι αυτό, βέβαια, είναι ομιχλώδες, όμως δεν λειτουργεί σαν προπέτασμα για να κρυφτεί πίσω του η αλήθεια. Αντίθετα, η ομιχλώδης ασάφεια της ποίησης, μόνο αυτή θα μπορούσε να σχίσει το προπέτασμα της ιστορικής ομίχλης και να αποκαλύψει το πραγματικό ελληνικό τοπίο πίσω απ’ την ομίχλη. Γιατί υπάρχει όντως ένα τοπίο στην ομίχλη, μόνο που πρέπει να σχίσεις το παραπέτασμα της ιστορικής ομίχλης για να το δεις. Ακριβώς όπως κάνει ο μικρός στο τέλος της ταινίας Τοπίο στην ομίχλη. Ακριβώς όπως κάνει ο Αγγελόπουλος σ’ όλες του τις ταινίες.

Ο μικρός Αλέξανδρος της ταινίας Τοπίο στην ομίχλη, φερμένος εδώ από άλλες ταινίες του ίδιου σκηνοθέτη, και ο Μεγαλέξαντρος του μύθου (προσοχή, όχι ο Μέγας Αλέξανδρος της ιστορίας) είναι το ίδιο πρόσωπο: Ο ποιητής Θόδωρος Αγγελόπουλος (ας ξαναθυμηθούμε το «Η μαντάμ Μποβαρύ είμαι εγώ» του Φλωμπέρ), που ως άλλος Μεγαλέξαντρος αναλαμβάνει να σκοτώσει το δράκο της ακαδημαϊκής ιστορίας (και της ακαδημαϊκής αισθητικής) με την ελπίδα πως το τοπίο θα φανεί επιτέλους πίσω απ’ την ομίχλη. Γιατί το τοπίο υπάρχει – το ξαναλέμε. Όμως, δεν είναι αυτό που μας προτείνουν οι «εγκεκριμένες» απ’ το Υπουργείο Παιδείας ιστορίες, αυτές που κάνουν την έλλειψη πολιτισμού ενδημική κατάσταση εντός του Υπουργείου Πολιτισμού, που μόνο αυτοί που το ίδρυσαν ξέρουν γιατί το ονόμασαν έτσι. Άλλωστε, ο όποιος νεοελληνικός πολιτισμός δεν παράγεται στα υπουργεία, εντελώς το αντίθετο μάλιστα, καταστρέφεται στα υπουργεία. Παράγεται από κάποιους ελευθερόφρονες, ελεύθερους σκοπευτές σαν τον Αγγελόπουλο, που περιφέρουν την απελπισία και τον πόνο τους από έργο σε έργο, με την ελπίδα πως η ποίηση θα κάνει και πάλι το θαύμα της, θα διαλύσει την ομίχλη και το τοπίο, λαμπρό και ηλιόλουστο, θα ξαναφανεί πίσω απ’ το σχισμένο απ’ τον ποιητή παραπέτασμα. Σε τελική ανάλυση, ο Αγγελόπουλος δεν είναι απαισιόδοξος, παρόλο που το ομιχλώδες και βροχερό των ταινιών του (φυσικά και η «ομιχλώδης» προβληματική τους) θα μπορούσαν να δημιουργήσουν εύκολα μια τέτοια παρανόηση σε ανθρώπους εθισμένους, απ’ τις απλοϊκές προφάνειες, στο να ταυτίζουν την αισιοδοξία με την έλλειψη φωτός.

Όμως, εκτός του αυτονόητου γεγονότος πως μια ταινία για να γίνει χρειάζεται οπωσδήποτε φως, θα μπορούσαμε, επί του προκειμένου, να επικαλεστούμε και το επιχείρημα πως ο πολιτισμός δεν έχει πλέον ανάγκη απ’ τις καλές μετεωρολογικές συνθήκες για να υπάρξει σαν τέτοιος. Ο ευρωπαϊκός πολιτισμός, που πρωτοεμφανίστηκε στη Μεσόγειο όχι μόνο εξαιτίας της προνομιούχου γεωγραφικής θέσης που την έφερνε σε συνεχή επαφή με άλλους πολιτισμούς, προγενέστερους, αλλά και εξαιτίας της μετεωρολογικής της ηπιότητας, εδώ και πολλούς αιώνες μετακινήθηκε προς βορράν, σε τοπία ομιχλώδη. Εξοπλισμένος ο πολιτισμός με τις κατακτήσεις του εντός του ήπιου μεσογειακού κλίματος, μπορούσε πλέον να ταξιδέψει άνετα προς βορράν και έτσι να αποδεσμευτεί για πάντα από τις κλιματολογικές συνθήκες.

Λοιπόν, φως στην Ελλάδα υπήρχε μέχρι τον δεύτερο π.Χ. αιώνα περίπου. Από τότε, άρχισε να  εγκαθίσταται σ’ αυτόν τον τόπο η ομίχλη. Αυτή που δεν μας επιτρέπει πλέον να δούμε το τοπίο πίσω της. Ο Αγγελόπουλος, μ’ όλες τις ταινίες επιχειρεί είτε να επισημάνει είτε να παραμερίσει την ομίχλη, ώστε να δούμε πίσω της το πραγματικό τοπίο. Τούτο το δύσκολο έργο εάν δεν το αναλάβουν οι ποιητές υπεύθυνα είμαστε οριστικά χαμένοι. Γιατί οι ιστορικοί απέτυχαν. Άλλωστε, οι πλείστοι των ιστορικών στην Ελλάδα, εκτός από δημόσιοι υπάλληλοι μισθοδοτούμενοι ως καθηγητές και ως ακαδημαϊκοί, είναι και «εθνικόφρονες». Τουτέστιν φρονούν εθνικά μόνο ως το βαθμό που τους επιτρέπει ένα σενάριο που γράφηκε απ’ τους υπηρέτες της πολιτικής και της ιστορικής σκοπιμότητας, αυτούς που δημιούργησαν τεχνητά μια έωλη «εθνική συνείδηση» εκ του μη όντος, και ίσα-ίσα για να τα βολέψουν με το Διεθνές Δίκαιο το 1830, τότε που οι μεγάλες δυνάμεις της εποχής ζητούσαν, προκειμένου να επιτρέψουν τη δημιουργία νεοελληνικού εθνικού κράτους, ν’ αποδείξουν οι Έλληνες πως είναι όντως Έλληνες, διότι το Διεθνές Δίκαιο αποκλείει τη δημιουργία κράτους, αν δεν υπάρχει μια ενιαία εθνική ενότητα που ζητάει να συγκροτηθεί σε κράτος. Εκτός, βέβαια, κι αν αυτό το κράτος οριστεί εξ αρχής σαν πολυεθνικό, όπως στις ΗΠΑ, τη Σοβ. Ένωση, την Ελβετία, το Βέλγιο και αλλού. Η λύση του πολυεθνικού κράτους, που συζητήθηκε σοβαρά κι εδώ το 1830, απορρίφτηκε τελικά κυρίως για να αποφευχθεί ο κίνδυνος συνέχισης των εμφυλίων πολέμων, που κατασπάραξαν την Ελληνική Επανάσταση και που ήταν σχεδόν στην κυριολεξία εμφύλιοι πόλεμοι ανάμεσα σε φυλές.

Και ούτως πως, δια της χωροφυλακής και δια της ορθοδοξίας, άρχισε να δημιουργείται, από τότε, τεχνηέντως η «εθνική συνείδηση» εν Ελλάδι. Αν λείψει ο χωροφύλακας και ο παπάς, νοούμενοι ως οι κύριοι παράγοντες της εθνικής μας συνοχής, όλα θα καταρρεύσουν εδώ και ο Έλληνας, φανερά πλέον και όχι συγκαλυμμένα όπως σήμερα, θ’ αρχίσει να αντιμετωπίζει τον παραδίπλα Έλληνα σαν τον κύριο εχθρό του, ξεχνώντας όλους τους «προαιώνιους εχθρούς».

Η «εθνική συνείδηση» των Νεοελλήνων είναι, λοιπόν, ομιχλώδης. Ο Αγγελόπουλος μας το έδειξε αυτό καθαρά κυρίως στους Κυνηγούς, τη μεγάλη του ταινία για μένα. Εκεί, δεν είναι το φάντασμα της ιστορίας που ενεργεί απ’ το παρασκήνιο, ως συνήθως στην Ελλάδα, είναι το φάντασμα της ιστορίας που έρχεται στο προσκήνιο και παίρνει τη θέση της κυρίως ειπείν ιστορίας. (Σε τούτον τον τόπο, υπάρχει πάντα ένα θαμμένο μέσα στα χιόνια πτώμα αντάρτη, που τρομοκρατεί από εκεί σταθερά αυτούς που δεν είναι βέβαιοι για την αξία και τη σημασία της ιστορίας που δημιούργησαν με τη βοήθεια του Σχεδίου Μάρσαλ, του Δόγματος Τρούμαν, του στρατηγού Βαν Φληντ και γενικά όλων των συμμάχων, παλιοτέρων και νεωτέρων, που ανέλαβαν να συντηρούν με ενέσεις την πάντα ασθενούσα «εθνική μας συνοχή».)

Το ιστορικό τοπίο των Κυνηγών, λοιπόν, είναι κι αυτό ένα τοπίο στην ομίχλη. Μόνο που εκεί το θαύμα δε γίνεται και το παραπέτασμα της ομίχλης δε σχίζεται. Οι Μέρες του ’36 είναι ένα άλλο τοπίο στην ομίχλη, «φωτογραφημένο» από άλλη γωνιά. Μόνο που εδώ η ομίχλη μελετάται «εν τω γίγνεσθαι», αυτό που θα καταλήξει στην πύκνωση της ομίχλης αμέσως μετά το τέλος της ταινίας, την 4η Αυγούστου, τότε που κανείς λογικός άνθρωπος δεν ήξερε «γιατί χαίρεται ο κόσμος» και ο μικρός Αλέξανδρος του Τοπίουστην ομίχλη θα μπορούσε να ρωτήσει ευλόγως τον πατέρα τους, αν υπήρχε: γιατί χαίρεται ο κόσμος και χαμογελάει πατέρα, όπως ισχυρίζεται κάποιος πως είναι ποιητής. Όμως πατέρας δεν υπάρχει για να απαντήσει σ’ αυτήν την αφελή, παιδική ερώτηση. Και τις απαντήσεις αναλαμβάνουν να τις δώσουν οι Αρχηγοί, οι πατέρες του έθνους, οι σωτήρες, οι φύλαρχοι ουσιαστικά, οι τοπάρχες φύλαρχοι, που –ενώ μιλούν σαν φύλαρχοι–, αυτοπροτείνονται σαν Πατέρες του Έθνους. Όμως, ποιου έθνους; Που είναι το έθνος; Στις φυλακές; Στη Μαρκόνησο; Στο αστυνομικό τμήμα της γειτονιάς; Στην εκκλησία της ενορίας; Στην Ελλάδα, το έθνος είναι παντού και πουθενά. Στην Ελλάδα, έθνος είναι το κράτος. Και ο αντικρατικά σκεπτόμενος, χρείεται αυτομάτως αντεθνικά σκεπτόμενος.

Στην Αναπαράσταση, πρώτη ταινίας του Αγγελόπουλου, ταινία-κλειδί για την κατανόηση ολόκληρου του έργου του, η αναπαράσταση ενός φόνου καθίσταται αδύνατη, γιατί ανάμεσα στο γεγονός και την αναπαράστασή του εγκαθίσταται η ομίχλη που δημιουργεί το δαιμονιακό ένστικτο της αυτοσυντήρησης δύο ουσιαστικά αθώων δολοφόνων, που προσπαθούν να επιβιώσουν σε πείσμα του δολοφονικού τοπίου, που αυτό έκανε, στην ουσία, το φόνο.

Στον Μεγαλέξαντρο,την πιο σύνθετη και την πιο δύσκολη ταινία του Αγγελόπουλου, η ομίχλη δημιουργείται απ’ το σμίξιμο του θρύλου με την ιστορία. Ξέρουμε πως στην Ελλάδα ο μύθος προτείνεται σταθερά ως ιστορία και η ιστορία είναι μυθοποιημένη στο έπακρο. Τούτη τη φοβερή ισορροπία, που είναι η σταθερή αιτία της ανισορροπίας μας, ο Αγγελόπουλος την περιγράφει σ’ αυτό το φιλμ μ’ έναν εντελώς ιδιοφυή τρόπο.

    Στο Ταξίδι στα Κύθηρα, την ομίχλη τη δημιουργεί η ιδιομορφία της ελληνικής ιστορίας, που ενώ έχει πάντα μια περιφέρεια, δεν έχει ποτέ ένα κέντρο. Δεν υπάρχει πατρίδα για τους Έλληνες, παρά μόνο εκτός Ελλάδος. Ο γεροαντάρτης στο τέλος θα πάρει ξανά το δρόμο της εξορίας, γιατί η πατρίδα του έχει γεμίσει από δοσίλογους –παλιότερους και νεότερους–, και δεν έμεινε ούτε σπιθαμή γης για τους πατριώτες. Το ελληνικό κέντρο είναι χαμένο μέσα στην ομίχλη, όχι για να μην το βρει ο εχθρός, αλλά για να μην βρει και το κατοικήσει ο Έλληνας.

Στον Μελισσοκόμο η ομίχλη βγαίνει απ’ τη μούχλα των σάπιων ονείρων και κατακλύζει τα πάντα. Ο μελισσοκόμος δεν έχει πια τόπο να σταθεί κι όταν φτάσει στο τέρμα του ταξιδιού του πεθαίνει, στέλνοντας  ένα μήνυμα με το χέρι του μέσα απ’ τη γη, το μόνο βέβαιο και σταθερό σημείο αναφοράς στην ελληνική ιστορία. Το μήνυμά του το συλλαμβάνουν τα παιδιά στην επόμενη ταινία. Τα παιδιά του Τοπίου στην ομίχλη είναι τα παιδιά του μελισσοκόμου που πέθανε. Και τώρα που τον ψάχνουν έξω απ’ τα σύνορα της Ελλάδας, γιατί η Ελλάδα βρίσκεται πάντα έξω απ’ τα σύνορά της, αυτά που δεν θέλησε να περάσει ο μελισσοκόμος, μέσα στη σωτήρια αλλά θανατερή φυγή του απ’ τις συμβάσεις μιας κοινωνίας που δεν γνωρίζει άλλον τρόπο να υπάρχει εκτός απ’ τη συμβατικότητα, αυτήν που προέκτεινε μέσα στην κοινωνική ζωή η συμβατικότητα της ελληνικής ιστορίας.

(Ἀπό τό τομίδιο Τό ὀμιχλῶδες τοπίο τῆς ἱστορίας – πέντε κείμενα γιά τόν Θόδωρο Ἀγγελόπουλο, ἐκδόσεις Αἰγόκαιρως.

ΚΡΕΜ ΜΠΟΡΝΤΟΥΡΑΣΧΕΤΙΚΑ ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΑΤΑ 

ΚΩΣΤΗ ΠΑΠΑΓΙΩΡΓΗ 
ΕΘΝΙΚΗ ΑΦΗΓΗΣΗ – Η ΤΑΦΟΠΛΑΚΑ ΠΑΝΩ ΣΤΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ , ΠΟΥ ΔΕΝ ΑΦΗΝΕΙ ΤΟΥΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ ΝΑ ΑΝΑΣΑΝΟΥΝ
ΕΛΛΗΝΑΡΙΟ, ΤΟ ΨΟΦΙΜΙ ΠΟΥ ΟΣΜΙΣΤΗΚΑΝ ΟΙ ΥΑΙΝΕΣ
ΑΛΗΘΕΙΕΣ ΚΑΙ ΨΕΜΜΑΤΑ ΓΙΑ ΤΗΝ 25Η ΜΑΡΤΙΟΥ 1821
ΔΗΜΗΤΡΗ ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΥ 
ΤΟ ΓΡΑΦΕΙΟ Α2 ΤΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ: “ΕΘΝΙΚΕΣ ΜΕΙΟΝΟΤΗΤΕΣ” ΚΑΙ ΣΥΡΙΖΑ
ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ ΠΟΛΛΩΝ ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΑΤΩΝ
ΜΑ… ΠΟΥ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ;

ΚΡΕΜ ΜΠΟΡΝΤΟΥΡΑ

 

Advertisements

Ἀπαντῆστε

Συμπληρῶστε κατωτέρω τὰ στοιχεῖα σας ἢ πατῆστε σὲ ἕνα εἰκονίδιο γιὰ νὰ συνδεθῆτε.

Λογότυπος τοῦ WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ WordPress.com. Ἀποσυνδεθῆτε / Ἀλλαγή )

Εἰκόνα Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Twitter. Ἀποσυνδεθῆτε / Ἀλλαγή )

Φωτογραφία στὸ Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Facebook. Ἀποσυνδεθῆτε / Ἀλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Google+. Ἀποσυνδεθῆτε / Ἀλλαγή )

Σύνδεση μὲ τὸ %s σὲ ἐξέλιξη...